Вулкан деген эмне?

**Вулкан** — Жердин (же башка планетанын) кабыгындагы жаракалар жана каналдар аркылуу анын тереңинен магма, ысык газдар, буу жана күл сыртка чыгып туруучу геологиялык түзүлүш.

Вулкандар жөнүндө негизги маалыматтар:

**Магма жана Лава:** Жер астындагы эриген, ысык минералдык масса **магма** деп аталат. Ал жер бетине чыкканда газ жана суу бууларынан арылып, **лава** деп аталып калат. **Түзүлүшү:** Адатта вулкандын төбөсүндө кратер (чуңкур) болот, андан лава жана башка заттар атылып чыгат. **Абалдары боюнча түрлөрү:** * **Аракеттеги вулкандар:** Жакынкы убакта же учурда эле атылып жаткандар (мисалы, Камчаткадагы же Гавайидеги вулкандар). * **Уктап жаткан вулкандар:** Азыр атылбайт, бирок келечекте кайра активдешүү ыктымалдыгы барлар. * **Өчүп калган вулкандар:** Тарыхый доордо атылганы катталбаган жана кайра атылуу коркунучу жок болгондор.

Вулкандардын атылышы катуу жер титирөөлөр, күл бороондору жана лава агымдары менен коштолуп, айлана-чөйрөгө чоң коркунуч туудурушу мүмкүн. Ошол эле учурда вулкандан чыккан күл топуракты азыктандырып, кийинчерээк ал жерлер абдан түшүмдүү болуп калат.

• Вулкандар эмне үчүн пайда болот?

Жердин сырткы кабыгы (литосфера) бир нече чоң жана кичине **тектоникалык плиталардан** турат. Бул плиталар тынымсыз кыймылда болот. Вулкандар негизинен ушул плиталардын чектешкен жерлеринде пайда болот:

**Плиталардын кагылышуусу (субдукция зоналары):** Бир плита экинчисинин астына кирип кеткенде, ал жер абдан ысып, магма пайда болот жана ал жер бетине умтулат. **Плиталардын ажыроосу:** Эки плита бири-биринен алыстаганда (мисалы, океандын түбүндө), ортодогу жаракалар аркылуу магма сыртка чыгат. **Ысык чекиттер (Hotspots):** Плиталардын четинде эмес, так ортосунда эле жер астынан ысык магма көтөрүлүп келип вулкан пайда кылышы мүмкүн (мисалы, Гавайи аралдары).

• Вулкандардын сырткы формалары

Вулкандардын көрүнүшү алардан чыккан заттардын курамына жараша ар кандай болот:

**Калкан сымал вулкандар:** Лавасы суюк жана абдан акма келет. Ошондуктан ал алыскы аралыкка жайылып, бийик эмес, жазы калканга окшош тоолорду пайда кылат (мисалы, Мауна-Лоа, Гавайи). **Стратовулкандар (Кабаттуу вулкандар):** Булар калың лаванын жана күлдүн катмарларынан курулат. Классикалык конус формасындагы бийик тоолор (мисалы, Фудзияма, Везувий). **Шлак конустары:** Негизинен абага атылып чыккан катуу заттардын (шлак, күл) чачылышынан пайда болгон кичинекей вулкандар.

• Вулкандын атылышы менен эмнелер чыгат?

**Лава:** Жер бетине агып чыккан ысык эриген масса. **Пирокластикалык заттар:** Күл, кум, таштар жана пемза (көбүктөнгөн жеңил таш). **Газдар:** Суу буусу, көмүр кычкыл газы, күкүрт жана башка химиялык кошулмалар. **Пирокластикалык агым:** Бул эң коркунучтуу кубулуш — жүздөгөн градуска чейин ысык болгон газ, күл жана таштардын аралашмасы катуу ылдамдыкта тоодон ылдый кулап түшөт.

• Вулкандардын пайдасы жана зыяны

**Зыяндары:**

**Кыйроо:** Лава агымы жолундагы айылдарды, шаарларды жана токойлорду өрттөп же басып калат. **Абанын бузулушу:** Чоң көлөмдөгү күл аба каттамдарын токтотот, адамдардын дем алуу органдарына зыян келтирет. **Климаттын өзгөрүшү:** Атмосферага көтөрүлгөн калың күл күн нурун тосуп, планетанын температурасын убактылуу төмөндөтүшү мүмкүн («вулкандан кийинки кыш»). **Цунами:** Эгер вулкан деңиз түбүндө атылса, ал коркунучтуу цунами толкундарын жарата алат. **Пайдалары:**

**Түшүмдүү топурак:** Вулкан күлү минералдарга бай болгондуктан, андай жерлер абдан түшүмдүү келет (мисалы, Индонезияда же Италияда). **Энергия булагы:** Жер астындагы ысык суулар жана буулар аркылуу электр энергиясы өндүрүлөт (геотермалдык энергия). **Пайдалуу кендер:** Вулкандардын иштешинен алтын, күмүш, жез, алмаз жана башка кен байлыктары пайда болот. **Туризм:** Кооз вулкандар жана ысык булактар миллиондогон туристтерди өзүнө тартат.